Çocuklarda DEHB Nedir? Belirtiler, Değerlendirme ve Eğitim Desteği

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, kısa adıyla DEHB; dikkatini düzenleme, dürtülerini yönetme ve hareket düzeyini bulunduğu ortamın gereklerine göre ayarlama alanlarında farklılıklarla seyreden nörogelişimsel bir durumdur.

DEHB yalnızca “çok hareketli olmak” veya “ders dinlememek” anlamına gelmez. Her çocuk zaman zaman dikkatini kaybedebilir, sabırsız davranabilir, yönergeleri unutabilir veya hareket etme ihtiyacı duyabilir. Değerlendirmede önemli olan, bu özelliklerin çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine göre belirgin olması, süreklilik göstermesi ve günlük yaşamdaki katılımını etkilemesidir.

Çocuklarda DEHB belirtileri nelerdir?

DEHB ile ilişkilendirilen özellikler her çocukta aynı biçimde görülmez. Bazı çocuklarda dikkati sürdürme güçlüğü daha belirginken bazılarında hareketlilik ve dürtüsellik ön planda olabilir. Bazı çocuklarda ise bu özellikler birlikte görülebilir.

Dikkati düzenleme alanında; bir etkinlik sırasında dikkati sürdürmekte zorlanma, yönergelerin bazı aşamalarını kaçırma, günlük sorumlulukları unutma, çalışmaya başlamayı erteleme, çok aşamalı görevleri planlamakta zorlanma ve başlanan işi tamamlayamama görülebilir.

Bu özellikler isteksizlik, sorumsuzluk veya kapasite eksikliği şeklinde yorumlanmamalıdır. Çocuk ne yapması gerektiğini biliyor olsa bile göreve başlama, sürdürme, sıralama ve tamamlama aşamalarında desteğe ihtiyaç duyabilir.

Hareketlilik ve dürtü kontrolü alanında; oturması beklenen durumlarda hareket etme ihtiyacı, konuşma sırasını beklemekte zorlanma, sorunun tamamlanmasını beklemeden cevap verme, sonucunu düşünmeden hızlı karar verme ve davranışını ortamın gereklerine göre ayarlamakta güçlük görülebilir.

Bu davranışlar çocuğun “kötü”, “şımarık” veya “kurallara karşı” olduğu anlamına gelmez. Davranışı cezalandırmadan önce hangi koşullarda ortaya çıktığını, çocuğun neye ihtiyaç duyduğunu ve ortamda hangi düzenlemelerin yapılabileceğini anlamak gerekir.

Her dikkat güçlüğü DEHB midir?

Hayır. Dikkatin dağılması veya hareketlilik tek başına DEHB tanısı için yeterli değildir. Uyku güçlükleri, kaygı, öğrenme farklılıkları, dil ve iletişim gereksinimleri, çevresel koşullar ve bazı sağlık durumları benzer belirtiler oluşturabilir.

Güncel klinik rehberlerde belirtilerin çocuğun gelişim düzeyiyle birlikte değerlendirilmesi, ev ve okul gibi birden fazla ortamda görülmesi, günlük yaşam veya eğitime katılımı belirgin biçimde etkilemesi ve başka bir durumla daha iyi açıklanmaması gerektiği belirtilmektedir.

NICE rehberi, DEHB tanısının yalnızca bir ölçeğe, bilgisayarlı teste veya tek bir gözleme dayanılarak konulmaması gerektiğini açıkça ifade eder. Ölçekler ve öğretmen gözlemleri değerlendirmeye katkı sağlayabilir; ancak bütüncül klinik değerlendirmenin yerini tutmaz.

DEHB değerlendirmesi nasıl yapılır?

Değerlendirme bu alanda yetkin sağlık profesyonelleri tarafından yürütülmelidir. Çocuğun gelişim öyküsü, sağlık durumu, günlük yaşamı, aileden alınan bilgiler ve farklı ortamlardaki gözlemler birlikte ele alınır.

Süreçte belirtilerin ne zaman başladığı, evde ve okulda nasıl görüldüğü, öğrenme ve akademik performans, dil ve iletişim becerileri, uyku düzeni, duygusal durum, akran ilişkileri ve günlük yaşam becerileri değerlendirilebilir. Çocuğun güçlü yönleri ve ilgi alanları da değerlendirme sürecinin parçasıdır.

Çocuk, yaşına ve iletişim özelliklerine uygun biçimde sürece dâhil edilmelidir. Hangi alanlarda zorlandığı, nelerin işini kolaylaştırdığı ve nasıl destek almak istediği hakkındaki görüşleri dikkate alınmalıdır. Amaç çocukta bir kusur aramak değil; yaşadığı güçlükleri anlamak, ihtiyaç duyduğu desteği belirlemek ve çevresindeki engelleri azaltmaktır.

DEHB okul yaşamını nasıl etkileyebilir?

DEHB ile ilişkili farklılıklar yalnızca akademik başarı üzerinden değerlendirilmemelidir. Çocuk ders içeriğini biliyor olsa bile bildiklerini düzenli biçimde göstermekte zorlanabilir.

Ödeve başlamakta gecikme, çok aşamalı yönergelerin bazı bölümlerini unutma, zamanı planlamakta zorlanma, çalışma materyallerini düzenleyememe, dikkatsizlik kaynaklı hata yapma ve uzun görevlerde performansın değişkenlik göstermesi okul ortamında karşılaşılabilecek durumlardandır.

Bu güçlüklerin “daha çok çaba göster” uyarısıyla ortadan kalkması beklenmemelidir. Çocuğun öğrenmeye katılımını kolaylaştıran somut ve uygulanabilir düzenlemeler yapılmalıdır.

Çocuğun öğrenmesi nasıl desteklenebilir?

Her çocuk için aynı yöntem etkili olmayabilir. Destekler çocuğun mevcut performansına, öncelikli gereksinimlerine, iletişim biçimine ve eğitim ortamına göre planlanmalıdır.

Uzun yönergeler kısa ve sıralı adımlara bölünebilir. Uzun çalışma ve ödevler daha küçük bölümler hâlinde sunulabilir. Günlük program, yapılacaklar listesi, zaman çizelgesi ve kontrol listeleri görevlerin hatırlanmasına yardımcı olabilir.

Hareket her durumda öğrenmenin karşıtı değildir. Kısa hareket araları, uygun oturma seçenekleri veya farklı çalışma biçimleri bazı çocukların derse katılımını kolaylaştırabilir.

“Dikkat et” gibi genel ifadeler yerine beklenen adım açıkça söylenebilir. Örneğin “Önce soruyu oku, sonra önemli kelimelerin altını çiz” veya “Bu bölümde üç soruyu tamamlayacağız” gibi açıklamalar daha işlevseldir.

Eğitim planı yalnızca güçlükleri azaltmaya değil, çocuğun güçlü yönlerini, ilgi alanlarını, yaratıcılığını ve yapabildiklerini geliştirmeye de odaklanmalıdır.

Aileler evde nasıl destek olabilir?

Evdeki amaç çocuğu sürekli denetlemek değil, günlük sorumlulukları daha öngörülebilir ve yönetilebilir hâle getirmektir.

Günlük programın mümkün olduğunca öngörülebilir olması, aynı anda çok sayıda yönerge verilmemesi, görevin başlangıç ve bitişinin açıklanması ve çocuğun kardeşleri veya akranlarıyla karşılaştırılmaması önemlidir.

Sonuç kadar gösterilen çabanın ve kullanılan yöntemin de fark edilmesi gerekir. Zorlandığı anlarda önce ihtiyacını anlamaya çalışmak, okul ve eğitim ekibiyle düzenli bilgi paylaşmak, dinlenme, oyun ve sosyal katılım için yeterli alan bırakmak destekleyicidir.

Çocuğun yanında tanısı veya yaşadığı güçlükler hakkında izinsiz konuşulmamalıdır. Sürekli uyarılmak veya başkalarıyla karşılaştırılmak çocuğun kendisi hakkındaki algısını olumsuz etkileyebilir.

Bireyselleştirilmiş eğitim planlaması neden önemlidir?

DEHB tanısı bulunan iki çocuğun eğitim gereksinimleri birbirinden farklı olabilir. Bu nedenle eğitim hedefleri yalnızca tanı adına bakılarak belirlenemez.

Planlamada çocuğun bağımsız yapabildiği beceriler, desteğe ihtiyaç duyduğu durumlar, öğrenmesini kolaylaştıran yöntemler, günlük yaşam açısından öncelikli hedefler ve kendi görüşleri birlikte ele alınmalıdır. Belirlenen desteğin etkisi düzenli olarak izlenmeli ve ihtiyaç olduğunda plan güncellenmelidir.

Millî Eğitim Bakanlığının 2025 tarihli Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı yol haritası; eğitsel performansın belirlenmesi, ölçülebilir hedeflerin oluşturulması ve sürecin izlenmesi için yapılandırılmış bir çerçeve sunmaktadır.

DEHB yaşam boyu aynı şekilde mi devam eder?

DEHB ile ilişkili özelliklerin görünümü yaşla ve yaşam koşullarıyla değişebilir. Çocukluk döneminde hareketlilik daha görünürken ilerleyen yıllarda planlama, zamanı yönetme, görevleri tamamlama veya dikkati sürdürme güçlükleri öne çıkabilir.

Bu durum her çocuk için aynı seyri izlemez. Gelişim süreci, çevresel destekler, okul düzenlemeleri, eşlik eden durumlar ve bireysel özellikler farklıdır. Bu nedenle kesin gelecek tahminleri veya “tamamen düzelir” biçimindeki ifadeler doğru değildir.

Ne zaman profesyonel değerlendirme düşünülmelidir?

Dikkat, hareketlilik veya dürtü kontrolüyle ilişkili özellikler çocuğun öğrenmeye katılımını, aile yaşamını, akran ilişkilerini, duygusal iyilik hâlini veya günlük sorumluluklarını belirgin biçimde etkiliyorsa uygun sağlık profesyonellerinden değerlendirme alınabilir.

Özel eğitim ve rehabilitasyon merkezleri tıbbi tanı koymaz. Eğitsel değerlendirmeler doğrultusunda çocuğun öğrenme sürecini, günlük yaşama katılımını ve aile–okul iş birliğini destekleyen bireysel hedefler üzerinde çalışır.

Sık sorulan sorular

Hareketli olan her çocukta DEHB var mıdır?

Hayır. Hareketlilik çocuğun yaşı, gelişim özellikleri, bulunduğu ortam ve günlük yaşam üzerindeki etkisiyle birlikte değerlendirilmelidir.

DEHB yalnızca bir testle anlaşılabilir mi?

Hayır. Ölçekler ve testler değerlendirmeye yardımcı olabilir; ancak tanı tek bir test sonucuna dayanmaz. Gelişim öyküsü, klinik değerlendirme ve farklı ortamlardan alınan bilgiler birlikte incelenir.

DEHB zekâ ile ilişkili midir?

DEHB zekâ düzeyini göstermez. Çocuk güçlü bilişsel becerilere sahip olsa bile dikkatini düzenleme, planlama veya görev tamamlama alanlarında desteğe ihtiyaç duyabilir.

Balamir’de eğitim desteği

Pendik’te hizmet veren Balamir Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Merkezi, çocukların bireysel öğrenme özellikleri ve eğitim gereksinimleri doğrultusunda ailelerle iş birliği içinde eğitim desteği sunar. Eğitim hedefleri; çocuğun mevcut becerileri, öncelikli gereksinimleri, ilgi alanları ve günlük yaşamda karşılaştığı güçlükler dikkate alınarak belirlenir.

Pendik ve çevresinde çocuklarda dikkat, öğrenme, planlama ve akademik katılımla ilgili eğitim desteği arayan aileler, değerlendirme ve eğitim süreci hakkında bilgi almak için Balamir Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Merkezi ile iletişime geçebilir.

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tıbbi değerlendirme veya kişiye özel sağlık önerisi yerine geçmez.

Kaynaklar

Dünya Sağlık Örgütü, ICD-11 Clinical Descriptions and Diagnostic Requirements: https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/375767/9789240077263-eng.pdf

NICE, Attention Deficit Hyperactivity Disorder: Diagnosis and Management: https://www.nice.org.uk/guidance/ng87/

American Academy of Pediatrics, Clinical Practice Guideline for ADHD in Children and Adolescents: https://publications.aap.org/pediatrics/article/144/4/e20192528/81590/

MEB Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri, Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı: https://orgm.meb.gov.tr/www/bireysellestirilmis-egitim-programi/icerik/3129

Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi, Eğitim:

Balamir Aile Rehberi’ndeki diğer bilgilendirici içerikler: https://balamirozelegitim.com.tr/aile-rehberi/

Ön görüşme ve eğitim desteği hakkında bilgi: https://balamirozelegitim.com.tr/#iletisimhttps://www.un.org/development/desa/disabilities/convention-on-the-rights-of-persons-with-disabilities/article-24-education.html